Uwaga: niedawno wprowadzono na tej stronie zmiany w oryginalnej wersji językowej niemiecki. Strona w wybranej przez Ciebie wersji językowej jest obecnie tłumaczona przez nasze służby tłumaczeniowe.
Swipe to change

Ustawodawstwo krajowe

Niemcy

Na niniejszej stronie przedstawiono informacje dotyczące systemu prawa w Niemczech.

Autor treści:
Niemcy
Oficjalne tłumaczenie przeglądanej wersji językowej nie istnieje.
Tutaj znajdą Państwo tłumaczenie maszynowe tego tekstu. Ma ono charakter wyłącznie orientacyjny. Autorzy tej strony nie ponoszą odpowiedzialności za jakość tłumaczenia maszynowego.

Republika Federalna Niemiec jest demokratycznym, federalnym i socjalnym państwem konstytucyjnym. Wraz z prawami podstawowymi zasady demokratycznego, federalnego i socjalnego państwa konstytucyjnego stanowią nienaruszalną istotę niemieckiej konstytucji, której ochronę zapewnia Federalny Trybunał Konstytucyjny.

Źródła prawa

Podstawą wszystkich źródeł prawa jest niemiecka konstytucja: ustawa zasadnicza Republiki Federalnej Niemiec (Grundgesetz), która:

  • określa zasadniczą strukturę i istotne strukturalne zasady państwa i jego najwyższych organów;
  • definiuje zasady, według których przeprowadzane są wybory do Bundestagu (niemieckiego parlamentu federalnego);
  • stanowi podstawę statusu i praw członków Bundestagu wybranych w wolnych wyborach;
  • zawiera ogólny zarys organizacji i działalności Bundestagu.

Rodzaje instrumentów prawnych – opis

Głównymi źródłami pisanymi niemieckiego prawa krajowego są: konstytucja, ustawy, rozporządzenia z mocą ustawy oraz akty prawa miejscowego. Ponadto istnieją niepisane źródła prawa, którymi są ogólne zasady zawarte w prawie międzynarodowym, prawie zwyczajowym i orzecznictwie (zwłaszcza w orzeczeniach Federalnego Trybunału Konstytucyjnego).

Niemcy są państwem federalnym złożonym z 16 krajów związkowych – landów (Länder). W związku z tym istnieją ustawy federalne stosowane na całym terytorium federacji oraz ustawy krajowe, mające moc obowiązującą tylko w danym kraju związkowym. Każdy kraj związkowy posiada własną konstytucję oraz przyznaną ustawą zasadniczą kompetencję w zakresie stanowienia ustaw, jak również rozporządzeń i aktów prawa miejscowego.

Kompetencje ustawodawcze federacji i krajów związkowych uregulowane są szczegółowo w ustawie zasadniczej. W art. 71-74 wyliczono kompetencje ustawodawcze federacji. We wszystkich innych przypadkach odpowiedzialność spoczywa na krajach związkowych.

Wyłączna kompetencja ustawodawcza federacji

W dziedzinach należących do wyłącznej kompetencji ustawodawczej federacji kraje związkowe dysponują władzą ustawodawczą tylko w zakresie, w którym są do tego wyraźnie upoważnione przez ustawę federalną (art. 71 ustawy zasadniczej).

Zgodnie z art. 73 ustawy zasadniczej, federacja ma wyłączną kompetencję ustawodawczą w następujących dziedzinach (między innymi): wszystkie kwestie polityki zagranicznej, obronność (w tym ochrona ludności cywilnej), obywatelstwo, swoboda przemieszczania się, paszporty, rejestracja pobytu i dowody tożsamości, imigracja, emigracja, polityka walutowa i monetarna, jedność obszaru celnego i obszaru handlu, transport powietrzny, współpraca pomiędzy federacją i krajami związkowymi w zakresie pracy policji kryminalnej oraz prawo dotyczące broni i środków wybuchowych.

Konkurencyjne kompetencje ustawodawcze

W dziedzinach podlegających ustawodawstwu konkurencyjnemu kraje związkowe posiadają kompetencje ustawodawcze, gdy i o ile federacja nie wykonuje swoich uprawnień ustawodawczych w tej samej dziedzinie (art. 72 ustawy zasadniczej). Dziedziny prawa podlegające ustawodawstwu konkurencyjnemu obejmują prawo cywilne, karne i prawo o ruchu drogowym, jak również prawo dotyczące zrzeszania się, pobytu i osiedlania się obywateli państw obcych, prawo gospodarcze, prawo pracy oraz niektóre aspekty ochrony konsumentów. W odniesieniu do pewnych zagadnień wymienionych w art. 74 ustawy zasadniczej, jako podlegające ustawodawstwu konkurencyjnemu, federacja posiada kompetencje ustawodawcze wyłącznie wtedy, gdy i o ile ustanowienie równorzędnych warunków bytowych na całym terytorium federalnym lub utrzymanie jedności prawnej lub gospodarczej sprawia, że w interesie kraju konieczna jest regulacja federalna.

Ustawy krajów związkowych nie mogą kolidować z ustawami federalnymi. W art. 31 ustawy zasadniczej stwierdza się, że „Prawo federalne ma pierwszeństwo przed prawem krajów związkowych”. Zasada ta ma zastosowanie bez względu na status hierarchiczny spornych przepisów prawnych, a więc, przykładowo, federalny akt normatywny ma pierwszeństwo przed konstytucją kraju związkowego.

Hierarchia norm

Ustawa zasadnicza znajduje się na czele hierarchii przepisów krajowych i, jako konstytucja, jest instrumentem, na którym opiera się cały niemiecki system prawa. Każdy przepis prawny przyjęty w Niemczech musi być zgodny z konstytucją zarówno pod względem formalnym, jak i merytorycznym. W tym celu art. 20 ust. 3 ustawy zasadniczej stanowi, że władza ustawodawcza związana jest porządkiem konstytucyjnym, zaś władza wykonawcza i sądownicza – ustawami i prawem. Ponadto władza ustawodawcza, wykonawcza i sądownicza związane są w sposób szczególny prawami podstawowymi, określonymi w art. 1-19 ustawy zasadniczej, będącymi prawem stosowanym bezpośrednio (art. 1 ust. 3). Nad pierwszeństwem ustawy zasadniczej czuwa ostatecznie Federalny Trybunał Konstytucyjny.

Przepis art. 79 ust. 2 stanowi, że ustawa zasadnicza może być zmieniona większością dwóch trzecich głosów posłów Bundestagu oraz dwóch trzecich głosów Bundesratu, który jest organem, poprzez który kraje związkowe uczestniczą w procesie ustawodawczym w obrębie federacji oraz w jej administracji, jak również w sprawach dotyczących Unii Europejskiej. Niektóre kluczowe części ustawy zasadniczej – tj. podział federacji na kraje związkowe (Länder), ich uczestnictwo, co do zasady, w procesie ustawodawczym, oraz zasady ustanowione w art. 1 i 20 – w ogóle nie podlegają zmianie (art. 79 ust. 3).

Ogólne zasady prawa międzynarodowego zajmują pozycję poniżej konstytucji, ale ponad ustawami federalnymi. Ustawa zasadnicza wyraźnie stwierdza, iż te zasady ogólne stanowią integralną część prawa federalnego, mają pierwszeństwo przed ustawami federalnymi oraz określają bezpośrednio prawa i obowiązki mieszkańców terytorium federalnego (art. 25). Te ogólne zasady prawa międzynarodowego wywierające skutki prawne dla osób prywatnych (tj. nie tylko zasady istotne z punktu widzenia państwa) obejmują przykładowo gwarancję odpowiedniej formy ochrony prawnej dla obcokrajowców lub „zasadę specjalności”, w przypadku której postępowanie karne podlega warunkom upoważnienia do ekstradycji określonym w prawie państwa obcego dokonującego ekstradycji.

Ustawy znajdują się niżej w hierarchii niż konstytucja. Szczegółowy katalog kompetencji ustawodawczych federacji w stosunku do krajów związkowych zawiera ustawa zasadnicza (art. 71-74). Ustawy uchwala Bundestag we współpracy z Bundesratem. Projekty ustaw może przedkładać Bundestagowi rząd federalny, Bundesrat lub mogą być one kierowane pod obrady w ramach inicjatywy poselskiej Bundestagu (podjętej przez grupę polityczną lub 5% posłów). Ustawa zasadnicza wyraźnie określa konkretne przypadki, w których ostateczne przyjęcie ustawy przez Bundestag wymaga zgody Bundesratu (obecnie – zgodnie z materiałem statystycznym opublikowanym przez Bundesrat na jego stronie internetowej – około 45% wszystkich ustaw). Jeżeli chodzi o pozostałe ustawy uchwalane przez Bundestag, Bundesrat może jedynie wnieść sprzeciw, który Bundestag z kolei może odrzucić. W przypadku różnicy zdań pomiędzy Bundestagiem a Bundesratem, może zostać powołana komisja mediacyjna złożona z członków obu izb (obecnie 16 z każdej). Zadaniem komisji mediacyjnej jest przedłożenie propozycji osiągnięcia jednomyślności, choć sama komisja nie może podejmować decyzji w imieniu Bundestagu i Bundesratu.

Rozporządzenia zajmują miejsce podrzędne względem ustaw i mogą być wydawane przez rząd federalny, ministra federalnego lub przez rząd kraju związkowego. Statuty zajmują w hierarchii miejsce poniżej rozporządzeń i mogą być wydawane przez osobę prawną prawa publicznego (np. gminę).

Struktura instytucjonalna

Instytucje odpowiedzialne za przyjmowanie regulacji prawnych

Niemieckie ustawy uchwalane są przez parlament państwa składający się z dwóch izb – Bundestagu i Bundesratu. Bundestag jest zatem najważniejszym organem władzy ustawodawczej. Decyduje o wszystkich sprawach należących do sfery kompetencji Federacji Niemieckiej w procesie ustawodawczym, który wymaga również uczestnictwa Bundesratu.

Bundesrat, rząd federalny, jak również posłowie i grupy parlamentarne w Bundestagu, uprawnieni są do przedstawiania w Bundestagu nowych lub zmienionych ustaw jako projektów. Dyskusja, debata i głosowanie nad projektem odbywa się w parlamencie zgodnie z precyzyjnie uregulowaną procedurą.

W ramach federalnego systemu Niemiec kraje związkowe posiadają znaczny udział w sprawowaniu władzy państwowej, a zatem Bundesrat uczestniczy również w procesie ustawodawczym. Wszystkie ustawy trafiają pod głosowanie Bundesratu i – w zależności od charakteru proponowanej ustawy – może to spowodować nawet odrzucenie niektórych projektów.

Dodatkowe informacje można znaleźć na stronie internetowej Bundestagu.

Proces decyzyjny

Uchwalanie ustaw

Większość projektów i pozycji do przedyskutowania przygotowywanych jest przez rząd federalny. Jako główny organ władzy wykonawczej, rząd ma największe doświadczenie we wdrażaniu ustawodawstwa i dysponuje bezpośrednią wiedzą na temat, w jakich dziedzinach w praktyce potrzebne są nowe przepisy ustawowe.

Jednakże nie tylko rząd federalny, ale również Bundesrat oraz posłowie niemieckiego Bundestagu uprawnieni są do przedkładania projektów nowych aktów prawnych.

Inicjatywa ustawodawcza rządu federalnego lub Bundesratu

Jeśli rząd federalny chce zmienić lub przyjąć nową ustawę, Kanclerz Federalny musi przekazać najpierw projekt do Bundesratu.

Z reguły Bundesrat dysponuje terminem 6 tygodni na przedstawienie komentarzy do projektu, na co z kolei rząd odpowiada opinią pisemną. Kanclerz Federalny przekazuje następnie projekt do Bundestagu wraz z komentarzami Bundesratu. Jednym wyjątkiem od tej procedury jest projekt ustawy budżetowej, który przekazywany jest równocześnie do Bundesratu i Bundestagu.

Podobna procedura ma zastosowanie w przypadku skorzystania z prawa inicjatywy ustawodawczej przez Bundesrat. Jeśli większość członków Bundesratu zagłosowała za projektem, zostaje on najpierw przekazany rządowi federalnemu, który dołącza do niego swoje komentarze, zwykle w terminie 6 tygodni, a następnie przekazuje go do Bundestagu.

Inicjatywa ustawodawcza posłów w Bundestagu

Projekty ustaw mogą być również przedkładane przez posłów Bundestagu, w tym przypadku muszą być poparte przez co najmniej jedną z grup parlamentarnych lub przez co najmniej 5% posłów Bundestagu.

Nie istnieje wymóg uprzedniego przedłożenia takich projektów Bundestagowi. Z tego powodu rząd w niektórych przypadkach aranżuje przedłożenie szczególnie pilnych projektów przez swoje grupy parlamentarne w Bundestagu.

Rozprowadzanie dokumentów drukowanych

Zanim projekt trafi pod obrady Bundestagu, musi być najpierw przedstawiony przewodniczącemu Bundestagu, następnie zarejestrowany i wydrukowany przez administrację.

Zostaje on następnie rozprowadzony wśród wszystkich członków Bundestagu i Bundesratu, jak również ministerstw federalnych jako drukowany dokument Bundestagu.

Z chwilą umieszczenia projektu w porządku dziennym posiedzenia plenarnego kończy się pierwszy etap procedury legislacyjnej w parlamencie; może wtedy nastąpić jego urzędowa publiczna prezentacja w Bundestagu.

Trzy czytania na sesji plenarnej

Projekty są z reguły dyskutowane trzy razy na plenarnych posiedzeniach Bundestagu – te trzy debaty określa się jako „czytania”.

Podczas pierwszego czytania debata odbywa się jedynie w przypadku, gdy zgodziła się na to Rada Seniorów (tj. specjalny organ wykonawczy Bundestagu) lub jeśli zażądały tego grupy parlamentarne. Zdarza się to przeważnie wtedy, gdy projekty ustaw są szczególnie kontrowersyjne lub budzą szczególne zainteresowanie społeczeństwa.

Głównym celem pierwszego czytania jest desygnowanie jednej lub większej liczby komisji w celu rozpatrzenia projektu i przygotowania go do drugiego czytania. Odbywa się to na podstawie zaleceń sformułowanych przez Radę Seniorów.

Jeśli desygnowano więcej niż jedną komisję, jedna z komisji wyznaczana jest jako komisja wiodąca, odpowiedzialna za prowadzenie projektu przez parlament. Inne komisje proszone są o wyrażenie swoich opinii na temat projektu.

Prace legislacyjne w komisjach

Szczegółowe prace nad ustawą mają miejsce w komisjach stałych, których członkowie wywodzą się ze wszystkich grup parlamentarnych. Członkowie komisji zapoznają się z materiałem i rozpatrują go na swoich posiedzeniach. W posiedzeniach otwartych mogą również uczestniczyć zaproszeni eksperci i przedstawiciele zainteresowanych podmiotów.

Równolegle do prac wykonywanych przez komisje, grupy parlamentarne powołują grupy robocze, w których rozpatrują odnośne kwestie i określają swoje stanowiska.

Nie jest niczym niezwykłym, że pomiędzy grupami parlamentarnymi w komisjach powstają pomosty porozumienia. Większość projektów zostaje w większym lub mniejszym stopniu zmieniona w wyniku współpracy pomiędzy rządowymi i opozycyjnymi grupami parlamentarnymi.

Po zakończeniu debaty, komisja wiodąca odpowiedzialna za projekt przedstawia na posiedzeniu plenarnym sprawozdanie z przebiegu i wyników prac. Sformułowane przez komisję zalecenie dotyczące decyzji jest punktem wyjściowym drugiego czytania, tym razem mającego miejsce już na sesji plenarnej.

Debata podczas drugiego czytania

Przed drugim czytaniem wszyscy posłowie otrzymują opublikowane zalecenie dotyczące decyzji w formie drukowanej. Są zatem dobrze przygotowani do debaty. Również grupy parlamentarne jeszcze raz uzgadniają swoje stanowiska na wewnętrznych zebraniach poprzedzających debatę, żeby móc przedstawić jednolite stanowisko w czasie publicznego drugiego czytania.

Po debacie ogólnej każdy przepis projektu ustawy może być przedmiotem odrębnej debaty. Z reguły jednak na sesji plenarnej przechodzi się wprost do głosowania nad projektem jako całością.

Każdy z członków Bundestagu może zgłosić wnioski o wniesienie poprawki, które zostają rozpatrzone natychmiast w czasie sesji plenarnej. W przypadku przyjęcia poprawek na sesji plenarnej nowa wersja projektu musi zostać najpierw wydrukowana, a następnie rozprowadzona. Procedura ta może jednak zostać skrócona za zgodą dwóch trzecich obecnych członków. Możliwe jest wtedy natychmiastowe rozpoczęcie trzeciego czytania.

Głosowanie podczas trzeciego czytania

Podczas trzeciego czytania następna debata odbywa się tylko wtedy, gdy zażąda tego grupa parlamentarna lub co najmniej 5% członków Bundestagu.

Na tym etapie wnioski o wniesienie poprawek nie mogą już być składane przez poszczególnych posłów, lecz jedynie przez jedną z grup parlamentarnych lub przez co najmniej 5% posłów Bundestagu. Ponadto wnioski o poprawki mogą być wnoszone tylko w odniesieniu do poprawek przyjętych w drugim czytaniu.

Po zakończeniu trzeciego czytania przeprowadzane jest głosowanie końcowe. Na zapytanie przewodniczącego, kto głosuje za przyjęciem projektu, kto przeciw przyjęciu, a kto się wstrzymał od głosowania, członkowie odpowiadają przez powstanie ze swoich miejsc.

W przypadku uzyskania przez projekt wymaganej większości na sesji plenarnej Bundestagu, zostaje on przekazany do Bundesratu jako ustawa.

Zgoda Bundesratu

Za pośrednictwem Bundesratu kraje związkowe uczestniczą w kształtowaniu każdego aktu prawodawczego. Odpowiednie kompetencje Bundesratu do uczestniczenia w procesie ustawodawczym są precyzyjnie zdefiniowane.

Bundesrat nie może wnosić poprawek do ustawy przyjętej przez Bundestag. Jeśli jednak nie wyraża zgody na daną ustawę, może zażądać powołania komisji mediacyjnej. Komisja mediacyjna składa się członków Bundestagu i Bundesratu reprezentowanych w równej liczbie.

W odniesieniu do niektórych ustaw zgoda Bundesratu jest obowiązkowa. Dotyczy to przykładowo ustaw wpływających na finanse i kompetencje administracyjne krajów związkowych.

Jeśli chodzi o ustawy, co do których Bundesrat mógł wnieść sprzeciw, Bundestag może wprowadzić ustawę w życie, nawet jeśli nie osiągnięto porozumienia w komisji mediacyjnej. Wymaga to jednak jeszcze jednego głosowania, w którym Bundestag przyjmuje ustawę bezwzględną większością głosów.

Wejście w życie

Po przyjęciu ustawy przez Bundestag i Bundesrat musi ona przejść szereg kolejnych etapów, zanim wejdzie w życie.

Ustawa, która została uchwalona, zostaje najpierw wydrukowana i przekazana kanclerzowi federalnemu i właściwemu ministrowi federalnemu, który ją kontrasygnuje.

Prezydent federalny otrzymuje następnie ustawę do podpisu i analizuje ją pod tym kątem, czy została przyjęta zgodnie z konstytucją i nie zawiera oczywistych materialnych naruszeń ustawy zasadniczej. Po przeprowadzeniu takiej kontroli, prezydent federalny podpisuje ustawę i nakazuje jej opublikowanie w Federalnym Dzienniku Ustaw (Bundesgesetzblatt).

W tym momencie ustawa zostaje ogłoszona. Jeśli nie wymieniono w niej konkretnej daty wejścia w życie, następuje to w 14 dni od daty ukazania się Federalnego Dziennika Ustaw, w którym ustawa została opublikowana.

Dodatkowe informacje można znaleźć na stronie internetowej niemieckiego parlamentu (Bundestagu)

Prawnicze bazy danych

W niemieckiej prawnej bazie danych JURIS Federalne Ministerstwo Sprawiedliwości przedstawia, między innymi, prawo federalne w jego aktualnej prawomocnej wersji. Zamieszczono w niej pełny zestaw wcześniejszych wersji, jak również ustaw, które zostały opublikowane, ale nie weszły jeszcze w życie.

Zawiera ona również traktat zjednoczeniowy oraz przepisy byłej NRD, które nadal stosują się w Republice Federalnej Niemiec.

Prawo krajów federalnych (Länder) jest kompletne i aktualne.

Niektóre elementy ustawodawstwa są również dostępne w języku angielskim, na przykład:

  • kodeks cywilny (BGB);
  • kodeks karny (StGB);
  • części ustawy wprowadzającej kodeks cywilny (EGBGB).

Dostęp do bazy danych nie jest bezpłatny.

W portalach Gesetze im Internet i Federalnego Ministerstwa Sprawiedliwości bezpłatnie udostępniono zainteresowanym obywatelom dwie prawne bazy danych zawierające prawie całe aktualne prawo federalne (w tym przepisy wykonawcze). Obie bazy udostępnianie są przez Federalne Ministerstwo Sprawiedliwości wspólnie z Juris GmbH.

Dodatkowo, Federalne Ministerstwo Spraw Wewnętrznych – we współpracy z Juris GmbH – założyło bazę publikacyjną federalnych aktów prawnych.

Ciekawe strony

Niemiecki rząd federalny

Baza publikacyjna federalnych aktów prawnych

Ustawa wprowadzająca kodeks cywilny

Kodeks karny

Kodeks cywilny

Bundestag

Organy władz

Ostatnia aktualizacja: 20/02/2013

Za wersję tej strony w języku danego kraju odpowiada właściwe państwo członkowskie. Tłumaczenie zostało wykonane przez służby Komisji Europejskiej. Jeżeli właściwy organ krajowy wprowadził jakieś zmiany w wersji oryginalnej, mogły one jeszcze nie zostać uwzględnione w tłumaczeniu. Komisja Europejska nie przyjmuje żadnej odpowiedzialności w odniesieniu do danych lub informacji, które niniejszy dokument zawiera, lub do których się odnosi. Informacje na temat przepisów dotyczących praw autorskich, które obowiązują w państwie członkowskim odpowiedzialnym za niniejszą stronę, znajdują się w informacji prawnej.

Twoje uwagi

Za pomocą tego formularza możesz przesłać nam swoje komentarze i uwagi na temat nowej strony