Prawa małoletnich w postępowaniach sądowych

Chorwacja

Autor treści:
Chorwacja

1. Zdolność procesowa dziecka

W Chorwacji dzieci mają zdolność prawną (zdolność do bycia podmiotem praw i obowiązków) oraz zdolność sądową (zdolność do występowania w procesie jako strona). Dzieci mogą nabyć zdolność do czynności prawnych (zdolność do zaciągania zobowiązań wywołujących skutki prawne zazwyczaj nabywana z chwilą ukończenia 18. roku życia) oraz zdolność procesową przed ukończeniem 18. roku życia wyłącznie wówczas, gdy wstąpią w związek małżeński, zostaną rodzicami, co wiąże się z uwolnieniem spod władzy rodzicielskiej (od 16. roku życia), lub zawrą umowę o pracę (od 15. roku życia).

2. Dostępność rozwiązań pozwalających dostosować przebieg postępowania do potrzeb małoletniego/nieletniego

Podmioty uczestniczące w postępowaniu karnym z udziałem dzieci obejmują:

  1. Rzecznika Praw Dziecka;
  2. wyspecjalizowanych policjantów podlegających Ministerstwu Spraw Wewnętrznych i wyszkolonych w zakresie pracy z małoletnimi pokrzywdzonymi oraz nieletnimi sprawcami;
  3. sądy ds. nieletnich w przypadku postępowań karnych w sprawach nieletnich;
  4. sędziów ds. nieletnich będących wyspecjalizowanymi sędziami orzekającymi w sądach ds. nieletnich;
  5. wyspecjalizowanego prokuratora ds. nieletnich podlegającego Biuru Prokuratury;
  6. adwokatów specjalizujących się w postępowaniach z udziałem dzieci, wyznaczonych w stosownych przypadkach przez sędziów ds. nieletnich spośród adwokatów figurujących na liście chorwackiej Izby Adwokackiej (występują oni zazwyczaj w charakterze obrońców);
  7. pracowników socjalnych odgrywających istotną rolę w postępowaniach karnych z udziałem dzieci;
  8. specjalistyczne przychodnie i szpitale dla dzieci;
  9. liczne wyspecjalizowane organizacje pozarządowe, wyspecjalizowanych asystentów niebędących przedstawicielami zawodów prawniczych (w sądach ds. nieletnich oraz w Biurze Prokuratury), wolontariuszy itp.

Kwestie dotyczące udziału nieletniego lub młodocianego (do 23. roku życia) w postępowaniu sądowym w przypadku, gdy nieletni lub młodociany jest sprawcą czynu zabronionego, uregulowano w ustawie o sądach ds. nieletnich.

Sprawy cywilne rozpoznają sądy powszechne. W Chorwacji nie funkcjonują żadne sądy szczególne rozpoznające wyłącznie sprawy cywilne z udziałem dzieci. Sądy rejonowe rozpoznają w pierwszej instancji sprawy o alimenty, o stwierdzenie istnienia lub nieistnienia małżeństwa, o unieważnienie małżeństwa, o rozwód, o ustalenie lub zaprzeczenie ojcostwa bądź macierzyństwa, a także o wykonywanie pieczy nad dzieckiem oraz o uregulowanie sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej.

Centra opieki społecznej są podmiotami publicznymi, których zadaniem jest ochrona i wsparcie dzieci i których opinii sąd może zasięgnąć przed wydaniem orzeczenia. Centra opieki społecznej mają status prawny strony, a dodatkowo mogą uczestniczyć w postępowaniu w charakterze organu pomocniczego sądu lub interwenienta samoistnego. Ponieważ centra te odgrywają istotną rolę w ochronie dzieci w toku postępowania sądowego, mają one różnorodne możliwości działania na rzecz dobra dziecka.

Rzecznik Praw Dziecka jest niezależnym organem podlegającym wyłącznie parlamentowi, który powołano wyłącznie w celu ochrony, monitorowania i propagowania praw dziecka oraz jego dobra. W Chorwacji nie funkcjonują żadne sądy szczególne właściwe do prowadzenia postępowań sądowoadministracyjnych z udziałem małoletnich/nieletnich ani żadne instytucje specjalizujące się w takiej problematyce. Sądy administracyjne są sądami o właściwości ogólnej, które rozpoznają spory administracyjne, w tym spory dotyczące małoletnich/nieletnich. Ponadto w Chorwacji oprócz organów administracji rządowej właściwych do spraw ochrony praw dziecka (Ministerstwo Polityki Społecznej i Młodzieży, Ministerstwo Zdrowia, Ministerstwo Pracy i Systemu Emerytalnego, Ministerstwo Sprawiedliwości) funkcjonują wyspecjalizowane właściwe organy takie jak Rzecznik Praw Dziecka.

3. Środki z zakresu prawa i polityki pozwalające uniknąć zbędnej zwłoki w rozpoznawaniu spraw z udziałem dzieci

Wszystkie właściwe organy uczestniczące w ewentualnym postępowaniu karnym z udziałem nieletnich lub małoletnich mają obowiązek działać bez zbędnej zwłoki w celu możliwie najszybszego zakończenia czynności. Zgodnie z ustawą o sądach ds. nieletnich w postępowaniach karnych w sprawach nieletnich lub młodocianych oraz w sprawach o przestępstwa popełnione wobec dzieci sąd wszczyna postępowanie i wydaje orzeczenie bez zbędnej zwłoki.

Oznacza to, że postępowania sądowe w sprawie nieletnich sprawców przestępstw oraz postępowania przygotowawcze, takie jak dochodzenia prowadzone przez policję oraz śledztwa prowadzone przez prokuraturę, mają charakter przyspieszony. Zwłokę w wykonywaniu kar orzeczonych wobec nieletnich minimalizuje się również poprzez nałożenie na sąd obowiązku wszczęcia postępowania wykonawczego bezzwłocznie po uprawomocnieniu się orzeczenia, jeżeli nie zachodzą żadne przeszkody prawne uniemożliwiające jego wykonanie.

Postępowania dotyczące praw osobistych dziecka mają charakter przyspieszony, a pierwsza rozprawa odbywa się w terminie piętnastu dni od daty wszczęcia postępowania. W postępowaniach w sprawach o zarządzenie środków tymczasowych i egzekucyjnych, o uregulowanie sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej oraz o ustalenie kontaktów z dzieckiem, a także o przekazanie władzy rodzicielskiej nad dzieckiem sąd wydaje i doręcza orzeczenie w terminie trzydziestu dni od dnia wszczęcia postępowania. Sąd drugiej instancji wydaje i doręcza orzeczenie w terminie trzydziestu dni od dnia, w którym wpłynęła do niego apelacja.

4. Mechanizmy i procedury wsparcia dzieci a dobro dziecka

Zgodnie z ustawą o postępowaniu karnym domniemani małoletni pokrzywdzeni mają prawo do bycia wysłuchanymi, złożenia zeznań oraz udziału w postępowaniu karnym. Przysługuje im prawo do poinformowania właściwych organów o okolicznościach faktycznych sprawy oraz przedstawienia dowodów potwierdzających popełnienie przestępstwa, a także do skorzystania ze środków ochrony prawnej. W tym zakresie mają oni prawo do zadawania pytań podejrzanym, świadkom oraz biegłym na rozprawach sądowych oraz do zgłaszania uwag i przedstawiania wyjaśnień dotyczących złożonych przez siebie zeznań.

W praktyce ocenę pod kątem dobra dziecka przeprowadzają specjaliści biorący udział w postępowaniach związanych z ochroną dzieci, którzy mogą zaproponować sądowi zastosowanie konkretnego środka mającego na celu ochronę dziecka. Ocena pod kątem dobra dziecka opiera się na zasadach i metodach pracy stosowanych przez specjalistów w danej dziedzinie (pracowników socjalnych, psychologów itp.). W celu zapewnienia zgodności z Europejską konwencją o wykonywaniu praw dzieci sąd może ustanowić dla dziecka kuratora procesowego, w przypadku gdy osoby, na których spoczywa odpowiedzialność rodzicielska, nie mogą reprezentować dziecka ze względu na konflikt interesów pomiędzy nimi a dzieckiem. Takim kuratorem jest zazwyczaj adwokat mający znaczne doświadczenie w postępowaniach z udziałem dzieci. Kuratorów procesowych sąd może ustanowić w niektórych postępowaniach sądowych dotyczących praw rodzinnych takich jak prawo do pieczy nad dzieckiem w sprawach o rozwód oraz przysposobienie, a także w sprawach dotyczących ochrony praw osobistych i interesów dziecka.

Ochrona dobra dziecka jest jedną z zasad usankcjonowanych w konstytucji, która stanowi między innymi, że rodzice ponoszą odpowiedzialność za wychowanie, dobro i wykształcenie swoich dzieci, a także za zapewnienie im prawa do pełnego i harmonijnego rozwoju osobistego. Państwo otacza szczególną opieką sieroty i małoletnie dzieci zaniedbywane przez rodziców, a każdy obywatel ma obowiązek ochrony dzieci oraz prawo do zawiadomienia właściwych organów o podejrzeniu wyrządzenia krzywdy dziecku. W pracy młodociani, matki i osoby niepełnosprawne mają prawo do szczególnej ochrony. Każdemu należy zapewnić dostęp do edukacji na równych warunkach. Zgodnie z prawem kształcenie obowiązkowe ma charakter nieodpłatny.

5. Monitorowanie i wykonywanie orzeczeń w postępowaniach z udziałem dzieci

W Chorwacji uchwalono ustawę o wykonywaniu kar orzeczonych wobec nieletnich skazanych za zbrodnie i występki. Wyżej wspomniana ustawa ma na celu uregulowanie następujących kwestii:

  • warunków wykonywania kar orzeczonych wobec nieletnich i młodocianych sprawców przestępstw w postępowaniu w sprawie o zbrodnię, w szczególności środków poprawczych, środka polegającego na umieszczeniu w zakładzie poprawczym oraz środków zabezpieczających; oraz
  • warunków wykonywania kar orzeczonych wobec nieletnich sprawców przestępstw w postępowaniu w sprawie o występek, w szczególności środków poprawczych, środka polegającego na umieszczeniu w zakładzie poprawczym oraz środków zabezpieczających.

Przedstawiciele właściwego centrum opieki społecznej odgrywają istotną rolę w zapewnianiu odpowiedniego traktowania nieletnich sprawców przestępstw. Ponadto centrum opieki społecznej odpowiada za wzywanie nieletnich do stawiennictwa oraz informowanie ich o zastosowaniu wszelkich środków poprawczych, a także zapewnia wszelkie niezbędne informacje oraz wsparcie. Celem zastosowania środków poprawczych jest zapewnienie nieletnim skazanym ochrony, opieki, ogólnie pojętej pomocy oraz wsparcia w resocjalizacji społecznej lub indywidualnej. Środki te powinny mieć pozytywny wpływ na resocjalizację, rozwój i osobowość nieletnich sprawców, prowadząc do zmiany ich zachowania oraz powstrzymania ich od popełnienia kolejnych przestępstw.

Wyróżnia się następujące rodzaje środków poprawczych:

  • upomnienie przez sąd;
  • zobowiązanie nieletniego do określonego postępowania, na przykład do: przeproszenia pokrzywdzonego, naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem w zakresie możliwym do wykonania przez nieletniego, podjęcia regularnej nauki, uczestnictwa w zajęciach o charakterze szkoleniowym oraz przygotowującym do zawodu, a także do podjęcia pracy i utrzymania zatrudnienia; inne środki obejmują: objęcie nadzorem sposobu wydatkowania dochodów przez nieletniego, zobowiązane nieletniego do wykonywania pracy na rzecz organizacji humanitarnych lub do uczestnictwa w działaniach na rzecz gminy lub środowiska, zobowiązanie nieletniego do powstrzymywania się od przebywania w określonych miejscach, uczestnictwa w określonych wydarzeniach lub spotykania się z określonymi osobami, zobowiązanie nieletniego do poddania się leczeniu, na przykład detoksykacji w przypadku uzależnienia od narkotyków lub innych używek, oraz zobowiązanie nieletniego do uczestnictwa w sesjach doradztwa zawodowego lub terapii psychospołecznej, w kursach doskonalenia zawodowego itp.

Sąd może również orzec umieszczenie nieletniego w zakładzie poprawczym, jednak jest to środek stosowany wyłącznie w ostateczności i wyłącznie wówczas, gdy spełnione zostaną szczególne przesłanki jego zastosowania oraz warunki dotyczące jego czasu trwania, celu i przedmiotu. Umieszczenie w zakładzie poprawczym sąd może orzec wyłącznie wobec nieletnich sprawców przestępstw w wieku 16–18 lat i wyłącznie za przestępstwo zagrożone karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy niż trzy lata, w przypadku gdy ze względu na charakter i wagę popełnionego przestępstwa oraz „wysoki stopień zawinienia” (na przykład gdy przestępstwo popełniono w zamiarze bezpośrednim przemyślanym lub ze szczególnym okrucieństwem) nie można zastosować środka poprawczego.

Dzieci niemające zdolności procesowej reprezentują przedstawiciele ustawowi, w którym to przypadku otrzymują one informacje o wydanych przez sąd orzeczeniach oraz ich wykonalności za pośrednictwem swoich przedstawicieli ustawowych.

W toku postępowania egzekucyjnego sąd może zastosować określone środki ochrony, aby uchronić dzieci przed doznaniem możliwej do uniknięcia krzywdy po zakończeniu postępowania nieprocesowego. Środkiem ochrony jest zakaz lub ograniczenie utrzymywania kontaktów z dzieckiem, który to środek sąd orzeka wobec jednego z rodziców lub dziadków dziecka bądź wobec jego brata lub siostry (bądź brata przyrodniego lub siostry przyrodniej).

6. Dostępność środków zaskarżenia

a) Uprawnionym osobom przysługuje prawo do wniesienia apelacji od wyroku właściwego sądu zgodnie z ogólnymi zasadami i przesłankami wnoszenia środków zaskarżenia określonymi w ustawie o postępowaniu karnym. Prawo do wniesienia apelacji od wyroku wydanego przez sąd pierwszej instancji przysługuje nie tylko prokuratorowi, oskarżonemu i jego obrońcy, lecz również małoletniemu pokrzywdzonemu. Małoletni pokrzywdzony jako strona postępowania karnego może wnieść zażalenie na postanowienie w sprawie kosztów postępowania oraz apelację od części wyroku dotyczącej powództwa adhezyjnego.

Osoby, którym przysługuje prawo do wniesienia środka zaskarżenia od orzeczenia, mogą wnieść apelację od wyroku skazującego oraz zażalenie na postanowienie o zastosowaniu środka poprawczego wobec nieletniego lub na postanowienie o zawieszeniu postępowania w terminie ośmiu dni od dnia doręczenia danego wyroku lub postanowienia. Obrońca, prokurator, małżonek, krewny w linii prostej, rodzic adopcyjny, opiekun, brat, siostra oraz rodzic zastępczy mogą wnieść środek zaskarżenia w imieniu dziecka nawet wbrew jego woli. Wniesienie środka zaskarżenia nie powoduje zawieszenia wykonania orzeczenia.

Sąd drugiej instancji może zmienić orzeczenie wydane w pierwszej instancji, orzekając surowszą karę wobec nieletniego, wyłącznie wówczas, gdy wnioskowano o to w apelacji.

b) Na podstawie przepisów ogólnych ustawy o postępowaniu cywilnym oraz ustawy o zobowiązaniach cywilnoprawnych małoletni biorący udział w postępowaniu sądowym mają prawo do wniesienia zażalenia bądź apelacji lub do zgłoszenia roszczenia.

Ponieważ co do zasady małoletni nie mają zdolności procesowej, zazwyczaj w ich imieniu występują ich rodzice lub opiekunowie działający w charakterze przedstawicieli ustawowych. Przedstawiciel ustawowy małoletniego ma prawo do dokonywania wszelkich czynności procesowych w imieniu małoletniego, w tym wnoszenia środków zaskarżenia. Stronom przysługuje prawo do wniesienia środków zaskarżenia od orzeczeń wydanych przez sąd pierwszej instancji. Wniesienie środka zaskarżenia od orzeczenia wydanego w pierwszej instancji powoduje zawieszenie wykonania tego orzeczenia. Środek zaskarżenia od orzeczenia wydanego przez sąd pierwszej instancji można wnieść w oparciu o następujące przesłanki: rażące naruszenie przepisów cywilnoprocesowych, błędne lub niepełne ustalenie stanu faktycznego oraz błędne zastosowanie odpowiednich przepisów. Co do zasady termin wniesienia środka zaskarżenia od orzeczenia sądu pierwszej instancji wynosi 15 dni od daty doręczenia odpisu tego orzeczenia.

7. Przysposobienie

W ustawie o rodzinie uregulowano kwestie dotyczące przysposobienia jako szczególnej formy rodzinnoprawnej opieki nad dziećmi pozbawionymi odpowiedniej opieki rodzicielskiej i ochrony takich dzieci, która to forma umożliwia rodzicom adopcyjnym wychowanie przysposobionych dzieci. Rodzic adopcyjny powinien być obywatelem Chorwacji (w wyjątkowych sytuacjach może być on cudzoziemcem, jeżeli wymaga tego dobro dziecka) oraz osobą w wieku co najmniej 21 lat i o co najmniej 18 lat starszą od przysposabianego dziecka. Przysposobienia mogą dokonać następujące osoby: małżonkowie oraz osoby pozostające w zarejestrowanym związku partnerskim (wspólnie), jedno z małżonków lub z zarejestrowanych partnerów, jeżeli drugie z małżonków lub z zarejestrowanych partnerów jest rodzicem lub rodzicem adopcyjnym dziecka, małżonek lub zarejestrowany partner za zgodą współmałżonka lub drugiego z zarejestrowanych partnerów, a także osoba niepozostająca w związku małżeńskim. Przysposobienia można dokonać do chwili ukończenia przez dziecko osiemnastego roku życia oraz pod warunkiem, że dziecko spełnia wymogi prawne dotyczące przysposobienia i że służy to jego dobru. Dziecko w wieku 12 lat musi wyrazić pisemną zgodę na przysposobienie.

Procedurę przysposobienia przeprowadza centrum pomocy społecznej właściwe dla miejsca zamieszkania lub miejsca pobytu osób mających zamiar przysposobić dziecko. Jeżeli rodzic adopcyjny lub dziecko są cudzoziemcami, przysposobienia można dokonać wyłącznie za uprzednią zgodą ministerstwa właściwego do spraw pomocy społecznej.

Wymiar sprawiedliwości przyjazny dziecku w Chorwacji  PDF (690 Kb) en

Ostatnia aktualizacja: 03/08/2020

Za wersję tej strony w języku danego kraju odpowiada właściwe państwo członkowskie. Tłumaczenie zostało wykonane przez służby Komisji Europejskiej. Jeżeli właściwy organ krajowy wprowadził jakieś zmiany w wersji oryginalnej, mogły one jeszcze nie zostać uwzględnione w tłumaczeniu. Komisja Europejska nie przyjmuje żadnej odpowiedzialności w odniesieniu do danych lub informacji, które niniejszy dokument zawiera, lub do których się odnosi. Informacje na temat przepisów dotyczących praw autorskich, które obowiązują w państwie członkowskim odpowiedzialnym za niniejszą stronę, znajdują się w informacji prawnej.
W związku z wystąpieniem Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej państwa członkowskie aktualizują obecnie niektóre strony portalu zawierające treści krajowe. Jeżeli dana strona zawiera treści, które nie zostały jeszcze dostosowane w związku z wystąpieniem Zjednoczonego Królestwa, jest to niezamierzone i zostanie wkrótce skorygowane.